كه بين سفسطه و مغالطه و حقيقت موضوع فرق بگذارند « 1 » و من نه فقط از ايرانيان بلكه از حاكم سنى هرات نامه‌هاى تشكرآميزى دريافت كردم . همقطار من ( قونسول روس ) در اول گزارش داد كه به خود مقبره و مزار هيچ گلوله‌اى اصابت نكرده ولى من گفتار ناصواب او را با فرستادن عكس‌هائى كه مخصوصا مطابق تعليمات من برداشته شده بود به سفارتخانه و نيز سفارت بريتانيا در سن پطرزبورغ تكذيب نمودم . احساسات مردم در تمام ايران و تا يك اندازه در تمام دنياى اسلام برانگيخته شد ، چه مشهد مركز مهم زيارتى ايران است . مع التعجب اين بمباران در لندن چون با حادثهء وحشتناك تيتانيك « 2 » مصادف شده بود خيلى كم جلب‌توجه نمود ، چه مردم بريتانيا طبعا در شرح آن واقعهء شوم كه تمام ستون‌هاى مطبوعات را بجاى مقالات ديگر گرفته بود مستغرق بودند . ولى در نظر من بمباران اين مزار كه قبلا از وقوع آن به سفارت اطلاع دادم و تمام جزئيات آن را ميدانستم و بعلاوه خود شاهد آن بودم يك تخطى و تجاوز علنى به حقوق يك ملت بىگناه بشمار آمده و مقاصد شومى را كه روسيه در پردهء سياست داشت ظاهر و آشكار ساخت . مطالعه در نظامات جديد 1909 م پس از آنكه مشروطه دوباره در تهران برقرار شد مأمورينى براى اشغال پست‌هاى نيابت و ايالت ، فرماندهى كل قوا ، رياست ديوان دادگسترى و رياست شهربانى به شهر وارد شدند . آنها مرا ملاقات كرده و اظهار داشتند كه دولت به آنها اختيارات تام داده و آنها هم در نظر دارند كه بدون فوت وقت باصلاح امور پرداخته و هرچيز را در جاى خود قرار دهند و اضافه كردند كه به آنها دستور داده شده كه از من شور و اطلاع خواسته و كمك بگيرند . آنها اظهار داشتند كه ميخواهند استاندار و كارگزار يا نمايندهء وزارت امور خارجه را بفوريت معزول كنند و مايلند من با اقدامات

--> ( 1 ) - Post hoc and propter hoc ( 2 ) - Titonic نام كشتى بزرگ مسافرى و اقيانوس پيماى عظيم انگليسى است كه در وسط اقيانوس اطلس غرق شد و تمام مسافرين آن از زن و مرد و بچه بجز عدهء معدود و انگشت‌شمارى كه نيمه مرده توسط كشتى مسافرى ديگرى نجات يافتند با رقت‌آورترين وضعى دستخوش امواج گشتند . ( مترجم )